مىشود و هوا ميان آسمان و زمين است و هيچ چيز از آن تهى نيست و خلأ چيزى است كه آسمان و زمين و هوا و سپس اجسام با اعراضشان در آن قرار دارند . چنين ديدم در بعضى از كتابهاى ايشان و خداى داناتر است . پس هر گاه پرسنده‌اى در باب آغاز آفرينش جويا شود ، پاسخش اين است كه آنچه جز خداست مخلوق است . آرى ، پرسش تو از جهان علوى است يا از جهان سفلى يا از آخرت موعود يا از جهان فانى ؟ چرا كه هر كدام از اينها را آغازى است و تجدد و حدوثى . پس اگر پرسند كه جز دنيا و آخرت چيز ديگرى هست ؟ گوييم عرش و كرسى و فرشتگان و لوح و قلم و سدرة المنتهى ، همگى ، مخلوق‌اند . و اينها نه از دنيا به شمار مىروند و نه از آخرت . و همچنين بهشت و دوزخ و صراط و ميزان و صور و اعراف و رحمت و عذاب ، در نظر بسيارى از امّت اسلام ، مخلوق‌اند ، همچنين در نظر اهل كتاب . و اينها نه از شمار دنيايند و نه از شمار آخرت . حال اگر گفته شود كه خداى تعالى مىگويد : « از براى خداى است آخرت و اين جهان . » ( 53 : 25 ) و چيزى جز اين دو ياد نكرده است ، در پاسخ گوييم كه جز اينها از اشياء ديگر ياد نكرده است با اينكه اكثر اهل تفسير مىگويند معناى آن اين است كه در اين جهان و در آن جهان ، فرمان ، فرمان خداى تعالى است . و پيامبر فرموده است كه پس از مرگ ، جايى براى رضايت‌جويى وجود ندارد و بعد از دنيا جز بهشت و دوزخ چيز ديگرى نيست ، زيرا چيز ديگرى جز آنها نيست . امّا اين سخنان وقتى درست است كه شناخته شود كه دنيا و آخرت چيست ؟ با اينكه جاى عتابى ، از براى كسانى كه آنچه را برشمرديم از امر آخرت دانسته‌اند ، باقى نيست . و در اين امر سختگيريى وجود ندارد . اگر آنها را به همان‌گونه كه در كتب الاهى آمده است اعتقاد داشته باشند . و سزاوار است كه دانسته شود كه آنچه جز دنياست روحانى و شايان حيات است و از براى جاودانگى و بقا آفريده شده است . انحلال و فرسودگى را در آن راه نيست . به گفتهء خداى تعالى « و سراى آن جهان ، در وى است زندگانى جاويدان اگر كار كنندى به علمشان . » ( 29 : 64 ) در ياد كرد آنچه از زندگان در عالم علوى نخست آفريده شده‌اند . دليل بر اينكه نخستين چيزى كه خداى تعالى ايجاد كرده است قلم و لوح است روايت ابو ظبيان از ابن عباس است و سپس عرش و كرسى است بنابر روايت مجاهد . و يكى گفته است كه نخستين چيزى كه آفريده شده است روح است و عقل بنا بر روايت حسن . چرا كه در روايت ابن عباس چنين آمده است كه به قلم گفت : « بنويس » و او گفت : « پروردگارا ! چه بنويسم ؟ » و در حقيقت ، امر و پاسخ جز از زنده‌اى خردمند روا نيست .